Товчоор: Дижитал мэдээллийн эрин үед улам олон хүн интернетэд их хэмжээний мөнгө, хүч чармайлт зарцуулж байна. Манай улсад виртуал хөрөнгийн маргаантай холбоотой анхны хэрэг болох "Ли Хунчэнь" хэргийн улмаас "виртуал хөрөнгө" олон нийтийн анхаарлын төвд орж, нийгэм, хууль эрх зүйн хүрээнд өргөн хэлэлцүүлэг өрнөсөн. Виртуал хөрөнгийн тодорхой ойлголт одоогоор эрдэм шинжилгээний хүрээнд тодорхойгүй байгаа ч, виртуал хөрөнгө нь сүлжээний орон зайд бодитой оршиж, үнэ цэнэтэй, хүний эзэмшилд ордог шинэ төрлийн хөрөнгө гэдэг нь тодорхой байна. Тусгайлан сүлжээнд эдийн засгийн ашигтай, хөрөнгийн шинж чанартай дата нөөцүүд болох виртуал хөрөнгө нь шинэ хөрөнгийн хэлбэр болжээ. Иймээс энэхүү өгүүлэл нь шүүхийн практикт тулгуурлан виртуал хөрөнгийн хууль эрх зүйн шинж чанарыг тодорхойлох, хамгаалах талаар судлах нь чухал ач холбогдолтой.

Түлхүүр үгс: виртуал хөрөнгө; эрүүгийн эрх зүйн шинж; хамгаалалтын зам

Удиртгал

Одоогийн байдлаар интернет эдийн засгийн хөгжлийн дагуу виртуал хөрөнгийн маргаан нь нийгмийн халуун сэдэв болж байна. Тиймээс хууль эрх зүйн түвшинд виртуал хөрөнгийг хамгаалах нь зайлшгүй шаардлагатай. Өргөн утгаар виртуал хөрөнгө гэдэг нь сүлжээнд тулгуурласан, эзэмших эрхтэй, үнэ цэнэтэй, ашигтай дижитал нөөцүүдийг хэлнэ. Үүнд хэрэглэгчийн данс, цахим шуудан, интернет дэлгүүр, платформын бүтээл зураг, дата нөөц, виртуал валют зэрэг орно. Нарийн утгаар бол виртуал хөрөнгө нь онлайн тоглоомын тоглогчийн үүсгэсэн тоглоомын дүрс, ур чадвар, мөнгө, тоног төхөөрөмж, ашиг сонирхолтой тоглоомын данс зэрэг тоглоомын нөөцүүдийг хэлнэ. Хамгийн сүүлийн ирсэн Иргэний хуульд зааснаар "хууль нь дата, сүлжээний виртуал хөрөнгийг хамгаалах зохицуулалттай бол түүний дагуу хамгаална" гэж заасан ч виртуал хөрөнгийн ойлголт, хамгаалалтын хүрээг тодорхой заагаагүй.

Нэг. Виртуал хөрөнгийн хууль эрх зүйн шинжийг тодорхойлох

(1) Эрх ашиглалтаар тайлбарлах онол

Эрх ашиглалтаар тайлбарлах онол нь "эрхийг хуульчилна" гэж үздэг бөгөөд виртуал хөрөнгө анх хуульд тодорхой заагдаагүй ч эдийн засгийн онцгой ашигтай шинж чанартай тул эрх ашиг гэж үзэж хамгаалсан. Гэвч 2017 оны Иргэний хуульд эрхийн шинжийг тодорхойлсноор энэ онол алга болсон.

(2) Бодит бус хөрөнгийн эрхийн онол

Бодит бус хөрөнгийн эрхийн онол нь 2003 оны "Ли Хунчэнь улаан сарны хэрэг"-ээс үүссэн бөгөөд шүүх тоглоомын виртуал тоног төхөөрөмжийн бодит бус шинж чанар нь хууль ёсны хамгаалалтыг зогсоохгүй гэж үзсэн. Энэ онолыг дэмжигчид бодит бус хөрөнгийн ойлголтыг өргөнөөр авч үзэж, хуульд заагдаагүй оюуны өмчөөс гадна ашигтай эрхийг бодит бус хөрөнгийн системд оруулж хууль эрх зүйн хамгаалалтыг санал болгосон. Гэвч ойлголтын тодорхой бус байдал, зохицуулалтын дутагдалтай холбоотойгоор энэ онолыг олон эрдэмтэн орхисон.

(3) Оюуны өмчийн онол

Оюуны өмчийн онол нь хоёр үзэл баримтлалтай: нэг нь виртуал хөрөнгийн бүтээлч чанар нь сүлжээний оператороос гаралтай гэж үздэг. Учир нь виртуал хөрөнгө нь програмын код бөгөөд тоглоомын тоног төхөөрөмж, валют, засвар үйлчилгээ нь операторын ажилтнуудын бүтээл юм. Нөгөө нь тоглоомын тоглогч эсвэл гуравдагч этгээд өөрийн хөдөлмөрөөр виртуал хөрөнгийг бий болгосон гэж үздэг. Аль ч үзэл баримтлал нь виртуал хөрөнгийн бүтээлч чанарыг оюуны өмчийн бүтээл гэж хүлээн зөвшөөрдөг. Гэвч бүтээлч чанарыг тодорхойлох хэцүү тул энэ онолыг дэмжигчид цөөн.

(4) Бодит хөрөнгийн онол

Өмнөх онолоос ялгаатай нь бодит хөрөнгийн онолыг дэмжигчид нэмэгдсэн. Бодит хөрөнгийн онцлог нь эрх эзэмшигч хууль ёсоор тодорхой зүйл дээр эзэмших, хязгаарлах эрхтэй байдаг. Орчин үеийн хөгжлөөр "бодит зүйл" нь зөвхөн биет зүйлээр хязгаарлагдахгүй. Виртуал хөрөнгө нь хэрэглэгчийн данс, нууц үгээр хамгаалагдсан тул бусдын халдлагаас хамгаалагдсан, бодит хөрөнгийн онцлогтой. Виртуал хөрөнгийг эзэмших эрх нь сүлжээний операторын техникийн дэмжлэг шаарддаг ч хэрэглэгч данс, нууц үгээрээ удирдах боломжтой. Мөн бодит хөрөнгийн эрх зээлийн өмнө байх онцлогтой тул энэ онолыг олон эрдэмтэн дэмждэг.

(5) Өр төлбөрийн онол

Өр төлбөрийн онол нь хэрэглэгч ба операторын хооронд өр төлбөрийн харилцаа байдаг гэж үздэг. Учир нь хэрэглэгчийн эрхийн гэрээ нь гэрээний үндсэн дээр байгуулагдсан. Хэрэглэгч оператортой гэрээ байгуулж тусгай үйлчилгээ авах эрхтэй болж өр төлбөр үүсдэг. Виртуал хөрөнгийг эзэмших нь операторын техникийн дэмжлэг шаарддаг тул бүрэн бодит хөрөнгийн онолд нийцэхгүй. Шүүхийн практикт виртуал хөрөнгө эвдэрсэн тохиолдолд "бодит зүйл буцаах" гэх бодит хөрөнгийн хамгаалалт ховор хэрэглэгддэг бөгөөд операторын өр төлбөрийн "аюулгүй байдлын үүрэг"-ийг шаардаж өгөгдлийг сэргээдэг.

(6) Шинэ төрлийн хөрөнгийн эрхийн онол

Шинэ төрлийн хөрөнгийн эрхийн онол нь "бодит хөрөнгө" ба "өр төлбөр" гэсэн хоёр шинж чанарыг агуулдаг. Нэг талаас хэрэглэгч ба операторын хооронд гэрээ байгуулснаар өр төлбөрийн шинжтэй; нөгөө талаас хэрэглэгчийн данс, нууц үгийг хянах нь бодит хөрөнгийн шинжтэй. Шүүхийн практикт виртуал хөрөнгийг хамгаалахдаа ихэвчлэн бодит хөрөнгийн аргыг ашигладаггүй бөгөөд эрүүгийн шийдвэрт хулгайлахыг өр төлбөрийн талаас биш тусгай "бие даасан" шинжтэй гэж үздэг. Иймээс виртуал хөрөнгө нь уламжлалт бус шинэ төрлийн хөрөнгийн эрх юм.

Хоёр. Сүлжээний виртуал хөрөнгийн тодорхой хууль эрх зүйн хамгаалалтын зам

(1) Сүлжээний оператор ба хэрэглэгчийн хууль эрх зүйн харилцаа ба хамгаалалт

Сүлжээний хэрэглэгч ба операторын эрх үүргийн харилцаа нь "эцсийн хэрэглэгчийн гэрээ"-нээс үүсдэг. Энэ гэрээ нь виртуал хөрөнгө үүсэх чухал үндэс бөгөөд хууль эрх зүйн хамгаалалтад чухал үүрэгтэй. Виртуал хөрөнгийн төрөл бүрийн операторын "эцсийн хэрэглэгчийн гэрээ" нь ялгаатай боловч ихэнх нь операторын нэг талын "жагсаалтын нөхцөл" байдаг. Үүнд "урт хугацаанд данс ашиглаагүй бол данс хаагдаж, виртуал хөрөнгийг үнэгүй буцаан авна. Данс болон виртуал хөрөнгийн худалдааг хориглоно" гэх мэт заалтууд ордог. Мөн нийгмийн сүлжээ, цахим худалдаа, тоглоом зэрэг төрөл бүрийн операторууд виртуал хөрөнгийн эрхийн эзэмшлийг нэгэн жигд тогтоогоогүй. Виртуал хөрөнгийн эзэмшил ялгаатай нь хууль эрх зүйн хамгаалалтын арга өөр байна. Хэрэв виртуал хөрөнгө операторт харьяалагдвал хэрэглэгчийн виртуал хөрөнгө эвдэрсэн тохиолдолд операторын "гэрээний үүрэг зөрчих" хариуцлагыг нэхэж болно. Хэрэв гэрээнд "нөгөө талын гол эрхийг хасах" нөхцөл байвал хэрэглэгч шударга ёсны зарчмаар оператороос аюулгүй байдлын үүрэгт үндэслэн нөхөн сэргээхийг шаардаж болно. Харин виртуал хөрөнгө хэрэглэгчид харьяалагдвал халдлага гарсан үед оператор зөвхөн аюулгүй байдлын үүрэгт хариуцлага хүлээнэ.

(2) Гуравдагч этгээдийн эрх зүйн харилцаа ба хамгаалалт

Хэрэв виртуал хөрөнгийн зөрчил гуравдагч этгээдээс үүссэн бол, сүлжээний хэрэглэгч ба сүлжээний операторын хоорондын гэрээний харилцан хамаарал (өөрөөр хэлбэл гэрээний харилцан хамаарал зарчим) дагуу гуравдагч этгээдэд хязгаарлалт тавих боломжгүй болно. Энэ үед виртуал хөрөнгийн эрхийн шинж чанар аль тал нь хохирол нөхөн төлбөрийн хүсэлт гаргах эрхтэйг тодорхойлно. Хэрэв виртуал хөрөнгийн эрх сүлжээний операторт хамаарах бол оператор өөрийн нэрийн өмнөөс гуравдагч этгээдээс хохирол нөхөн төлбөр шаардах боломжтой бөгөөд техникийн давуу тал болон аюулгүй байдлын үүргийн дагуу сүлжээний хэрэглэгчдэд тодорхой хэмжээгээр тусламж үзүүлж болно. Гэхдээ энэ нь сүлжээний хэрэглэгчдийн операторт хандах хамаарлыг нэмэгдүүлдэг бөгөөд оператор идэвхтэй хамгаалалт үзүүлэхгүй бол хэрэглэгчид хүнд байдалд орно. Харин виртуал хөрөнгийн эрх сүлжээний хэрэглэгчдэд хамаарах үед хэрэглэгчид шууд гуравдагч этгээдэд нэхэмжлэл гаргах боломжтой бөгөөд энэ нь хэрэглэгчид виртуал хөрөнгийг бүрэн эзэмших, бусдаас хязгаарлах эрхтэйг илэрхийлнэ. Энэ үед виртуал хөрөнгийн эрх нь бүрэн өмчийн эрхийн байр сууринд орно.

Дүгнэлт

Дүгнэж хэлэхэд, сүлжээний виртуал хөрөнгө нь сүлжээний орон зай ба бодит ертөнцтэй холилдсон, бодит оршдог, тодорхой үнэ цэнэтэй бөгөөд үнэ цэнийн тодорхойлолттой, БНХАУ-ын Эрүүгийн хуулийн 92 дугаар зүйлийн 4 дэх заалтын дагуу иргэний хувийн өмчийн бусад хөрөнгийн ангилалд хамаарах тул эрүүгийн хуулийн утгаараа эд хөрөнгөд тооцогдоно. Сүлжээний виртуал хөрөнгийг хулгайлах гэмт хэргийг хулгайн гэмт хэрэг гэж үзэх нь зүйтэй бөгөөд компьютерийн мэдээллийн системийн өгөгдлийг хууль бусаар авах гэмт хэрэг гэж үзэхгүй. Мөн дансны төрлийн виртуал хөрөнгө нь хөрөнгө ба хувийн мэдээллийн таних хоёр шинж чанартай тул үйлдэгчийн үйлдлийн зорилгоор ялгаж үзэх шаардлагатай.

Эшлэлүүд

[1] Лю Сяньцюань. Метаверс орон зайд виртуал хөрөнгийг хууль бусаар авах үйлдлийн эрүүгийн шинж чанарын шинжилгээ [J]. Дорнын эрх зүй, 2023(01):49-61.

[2] Ян Эрпэн. "Өгөгдлийн аюулгүй байдлын эрх ашиг" сэдвийн хүрээнд виртуал хөрөнгийн гэмт хэргийн хариуцлагын замыг дахин байгуулах [J]. Улс төр ба хууль, 2022(12):45-59.

[3] Ли Шужуань, Жү Сухан. Сүлжээний виртуал хөрөнгийг хууль бусаар авах үйлдлийн эрүүгийн шинж чанарын судалгаа [J]. Аньхуй технологийн их сургуулийн сэтгүүл (нийгмийн шинжлэх ухааны хувилбар), 2022(06):50-56.

[4] Жан Чунли. Виртуал валютын эрүүгийн шинж чанар ба хамгаалалтын зам [J]. Жэжян нийгмийн шинжлэх ухаан, 2022(11):52-59+156-157.