Үндэсний аж ахуйн нэгжүүдийн засаглал, хөрөнгийн реформыг гүнзгийрүүлэн хэрэгжүүлэх шийдвэрийн дагуу төв болон орон нутгийн түвшинд дараалсан бодлогын баримт бичгүүдийг гаргаж, үндэсний аж ахуйн нэгжүүдийн реформыг зохистойгоор удирдан чиглүүлж байна. Бодлогоор реформыг урагшлуулах нь богино хугацааны болон хэлбэлзэлтэй шинж чанартай байдаг бол хууль тогтоомжийн баталгаа нь урт хугацааны болон тогтвортой шинж чанартай байдаг. Үндэсний аж ахуйн нэгжүүдийн реформын хууль эрх зүйн удирдлага, баталгаа зайлшгүй шаардлагатай бөгөөд реформын явцад гарч буй шинэ асуудлуудыг нарийвчлан судалж, хууль ёсны дагуу зохицуулах нь төвийн шийдвэрийг хэрэгжүүлэх, бодлогоос хууль эрх зүйн удирдлагад шилжихэд зайлшгүй хэрэгтэй юм.

Нэгдүгээрт, үндэсний аж ахуйн нэгжийн реформ, ялангуяа "холимог реформ" салбарт олон саад бэрхшээлүүд байсаар байна.

1. Холимог реформын эрсдэлийн үнэлгээний асуудал

Үндэсний аж ахуйн нэгжийн холимог реформын эцсийн зорилго нь аж ахуйн нэгжийн эдийн засгийн үр ашгийг дээшлүүлэх, төрийн хөрөнгийн хадгалалт, өсөлтийг хангах, мөн ажилтнуудыг реформын ашиг тус, үр дүнтэй хуваалцах явдал юм. Иймээс реформыг дуусгасны дараа амар амгалан байх боломжгүй бөгөөд реформын үр дүнг хэрхэн хангах нь гол анхаарах асуудал юм. Нэг талаас, реформын төлөвлөгөөг боловсруулахдаа мэргэжлийн заавар дутагдсанаас төрийн хөрөнгийн алдагдал үүсэх эрсдэл нэмэгддэг; нөгөө талаас, хувийн хөрөнгө оруулалт орсноор уламжлалт удирдлагын систем, ажилтны харилцаанд нөлөөлж, ажилтнуудын эрх ашгийг шууд нөлөөлдөг. Реформын дараа зарим ажилтнууд ажлын байраа алдах эрсдэлтэй бөгөөд хууль, дүрэм журмын дагуу ажилтнуудыг зохистойгоор байршуулж, хамгаалахгүй бол нийгмийн асуудал үүсгэж, сөрөг үнэлгээ авч болзошгүй. Ажилтны байршуулалт болон хувьцаа эзэмшигчийн төлөвлөгөө нь реформын гол эрсдэлийн цэгүүд юм.

2. Хувьцаа эзэмшигчийн гарах механизмын асуудал

Аж ахуйн нэгжийн холимог реформын туршилтанд жижиг, дунд хувьцаа эзэмшигчдийн эрх ашгийг хамгаалах хууль эрх зүйн орчин бүрдээгүйгээс тэдний хууль ёсны хамгаалалт хязгаарлагдмал байна. Том хувьцаа эзэмшигчдийн жижиг, дунд хувьцаа эзэмшигчдийн эрх ашгийг зөрчих явдал гарч, жижиг, дунд хөрөнгө оруулагчдын оролцоог бууруулж байна. Үүний улмаас төрийн хөрөнгө өсөхгүй, харин ч буурах эрсдэлтэй бөгөөд энэ нь төрийн хөрөнгийн алдагдал юм. Жижиг, дунд хувьцаа эзэмшигчид удирдлагын эрх тэгш бус байдлаас болж компанийн үйл ажиллагаанд бодит нөлөө үзүүлэх боломжгүй, эрх ашгаа хамгаалж чадахгүй байна. "Компанийн хууль"-д тодорхой нөхцөлд хувьцаа эргүүлэн худалдах эрхийг заасан ч бодит үйл ажиллагааны зардал өндөр тул зарим жижиг, дунд хувьцаа эзэмшигчид маргаанаа орхиж, зах зээлийн үнээс доогуур хувьцаагаа шилжүүлдэг. Энэ нь үндсэндээ төрийн том хувьцаа эзэмшигчид болон жижиг, дунд хувьцаа эзэмшигчдийн эрх тэгш бус байдлаас үүдэлтэй. Маргаантай хувьцаа эзэмшигчдийн эрхийг хэрэгжүүлэх нарийвчилсан журам "Компанийн хууль"-д тодорхой заагаагүй бөгөөд энэ нь жижиг хувьцаа эзэмшигчдийг хамгаалахад хүндрэл учруулж байна.

Төрийн өмчит аж ахуйн нэгжийн холимог өмчийн реформ нь манай улсын төрийн өмчит аж ахуйн нэгжийн реформыг гүнзгийрүүлэх, зах зээлийн эдийн засгийг сайжруулах чухал арга зам юм. Холимог өмчийн реформын өндөр чанартай институцийн хангалт нь реформыг хууль ёсны дагуу зохион байгуулж, хууль зүйн эрсдэл, асуудлуудыг урьдчилан сэргийлж, оролцогч талуудын эрх ашгийг тэнцвэржүүлэн, төрийн хөрөнгийн хадгалалт, өсөлтийг баталгаажуулж, аж ахуйн нэгжийн идэвхийг сэргээхэд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг.

3. Холимог реформын төрийн өмчийн хөрөнгийн үнэлгээний асуудал.

Төрийн өмчийн хөрөнгийн үнэлгээг нарийвчлан хийх, ялангуяа оюуны өмчийн зах зээлийн үнэ цэнэ, зээлийн чадварыг үнэн зөв үнэлж, реформыг шударгаар явуулахыг хангах нь чухал. Төрийн өмчийн үнэлгээ өндөр байвал бусад хөрөнгө оруулагчдыг татахад хүндрэлтэй, үнэлгээ бага байвал төрийн өмч алдагдах эрсдэлтэй. Хувийн өмчийн хөрөнгө оруулагчдын хувьд үнэлгээ бага байвал үндсэн эрх ашгаа алдаж, төрийн хөрөнгөтэй нэгдэх сонирхолгүй болно; үнэлгээ өндөр байвал төрийн хөрөнгийг хэтэрхий их эзэмших болно. Төрийн, хамтын болон хувийн өмчийн хөрөнгө оруулагчдын үйл ажиллагаа, зээлийн чадвар нь чухал бөгөөд аль ч төрлийн аж ахуйн нэгж сайн үйл ажиллагаа, зээлийн чадвартай байх ёстой, үгүй бол реформ бүтэлгүйтэх эрсдэлтэй. Холимог өмчийн реформыг урагшлуулахын тулд үнэн зөв, шударга хөрөнгө, зээлийн үнэлгээний тогтолцоог бий болгож, реформыг шударгаар явуулах, шинэ байгуулсан аж ахуйн нэгжийг сайн ажиллуулах шаардлагатай. Үүнд төрийн өмчийн үнэлгээний мэргэжлийн зөвлөхүүдийн үнэлгээний тогтолцоо болон хувийн хөрөнгө оруулагчдын зээлийн чадварыг үнэлэх тогтолцоог байгуулахыг зөвлөж байна.

Онцгой анхаарах асуудал нь: холимог өмчийн реформд төрийн өмчийн оюуны өмчийн алдагдал юм. Нэг нь өмчийн эрхийн алдагдал, төрийн оюуны өмч хувийн өмчийн эзэмшигчид эсвэл хяналтад шилжих, жишээ нь бизнесийн нууц болон онцгой технологийн алдагдал; нөгөө нь удирдлага, ашиглалт, засвар үйлчилгээний буруу байдлаас үүдэн төрийн оюуны өмчийн үнэ цэнэ буурах, жишээ нь барааны тэмдэг ашиглах эрх хязгаарлагдах, ашиглалтаас гаргах зэрэг.

Төрийн өмчийн оюуны өмчийг хамгаалах ухамсар сул байгаагаас гадна оюуны өмчийн удирдлагын хууль эрх зүйн орчин бүрдээгүй нь гол шалтгаан бөгөөд үндсэн удирдлагын тогтолцоог бий болгож, бүрэн гүйцэд процесс бий болгох шаардлагатай.

4. Төрийн өмчит аж ахуйн нэгжийн хөрөнгө оруулалтын удирдлагын тогтолцоог сайжруулж, төрийн хөрөнгийн байрлал, бүтцийг оновчтой болгох асуудал

Төрийн өмчит аж ахуйн нэгжийн гадаад хөрөнгө оруулалт нь холимог өмчийн реформын нэг хэлбэр бөгөөд 2016 оны 8 дугаар сарын 2-нд Улсын Зөвлөлийн Тамгын газар "Төрийн өмчит аж ахуйн нэгжийн хууль бус үйл ажиллагааны хариуцлагыг тогтоох тогтолцоог байгуулах тухай" (Улсын Зөвлөлийн Тамгын газрын бичиг [2016] №63) гаргасан. 2017 оны 1 дүгээр сарын 7-нд Улсын Зөвлөлийн Үндэсний Хөрөнгийн Хяналтын Комисс "Төвийн аж ахуйн нэгжийн хөрөнгө оруулалтын хяналтын журам" (Төрийн Хөрөнгийн Хяналтын Комиссын тушаал №34) гаргаж, төвийн аж ахуйн нэгжийн хөрөнгө оруулалтын хяналтыг тодорхой арга хэмжээгээр зохицуулсан. 2018 оны 7 дугаар сарын 13-нд Улсын Зөвлөлийн Үндэсний Хөрөнгийн Хяналтын Комисс 2018 оны 8 дугаар сарын 30-наас хэрэгжих "Төвийн аж ахуйн нэгжийн хууль бус хөрөнгө оруулалтын хариуцлагыг тогтоох журам (туршилтын)" (Төрийн Хөрөнгийн Хяналтын Комиссын тушаал №37) гаргаж, хууль бус хөрөнгө оруулалтын хариуцлагыг хэрэгжүүлэх тодорхой шаардлагыг тавьсан. Бүх муж, шууд хяналттай хотууд төвийн шаардлагад нийцүүлэн орон нутгийн хууль эрх зүйн баримт бичгүүдийг хурдан гаргаж, төвийн баримт бичгүүдтэй нийцтэй болгосон.

Төрийн өмчит аж ахуйн нэгжийн хөрөнгө оруулалт нь аж ахуйн нэгжийн өөрийн хөгжлийн чухал бизнес үйл ажиллагаа бөгөөд улсын эдийн засгийн хөгжилд нөлөөлдөг тул эдийн засгийн үр ашгийг эрэлхийлэхийн зэрэгцээ эрсдлийг урьдчилан сэргийлэх, хууль ёсны дагуу хөрөнгө оруулалт хийх ёстой. Судалгаагаар зарим аж ахуйн нэгжүүд "олон талт хөгжил"-д хэт их анхаарал хандуулж, үндсэн үйл ажиллагаанаасаа хазайж бусад салбарт хөрөнгө оруулалт хийж байгааг илрүүлсэн. Төрийн өмчит аж ахуйн нэгжийн гадаад хөрөнгө оруулалт нь улсын болон орон нутгийн хөгжлийн стратегид нийцэж, төрийн өмчийн зохион байгуулалт, бүтэц өөрчлөлтийн чиглэлтэй нийцсэн байх ёстой. Үндсэн үйл ажиллагаандаа төвлөрч, гол өрсөлдөх чадвараа тасралтгүй сайжруулж, социалист эдийн засгийн "гол тулгуур" үүргийг гүйцэтгэх ёстой. Орон нутгийн төрийн өмчит аж ахуйн нэгжийн хөрөнгө оруулалтын үйл ажиллагаа нь стратегийн удирдамж, хууль ёсны дагуу, чадавхитай нийцсэн, зохистой өгөөжтэй байх үндсэн зарчмыг баримталж, үндсэн үйл ажиллагаандаа төвлөрч, журамд нийцсэн, хууль ёсны хөрөнгө оруулалт хийх ёстой. Хөрөнгө оруулалтын хэмжээ нь аж ахуйн нэгжийн хөрөнгө, санхүүжилтийн чадавхи, салбарын туршлага, удирдлагын түвшин, эрсдэл даах чадварт тохирсон байх ёстой бөгөөд төрийн өмчийн хөрөнгийн хадгалалт, өсөлтийг хангах хэрэгтэй. Төрийн өмчийн удирдлагын тогтолцоог "аж ахуйн нэгжийг удирдах"-аас "хөрөнгийг удирдах" рүү шилжүүлж, хөрөнгө оруулагчийн үүргийг хууль ёсоор хэрэгжүүлж, хяналт, шалгалтыг сайжруулж, хөрөнгө оруулалтыг илүү журамтай, төрийн өмчийн хөрөнгийн зохион байгуулалт илүү оновчтой, бүтэц илүү сайжирсан орчин үеийн төрийн өмчит аж ахуйн нэгжийг бий болгох үүднээс хөрөнгө оруулалтын хяналтын тогтолцоо, хөрөнгө оруулалтын өмнөх, дунд, дараах удирдлага, эрсдэл удирдлага, хариуцлагын тогтолцоог сайжруулах хэрэгтэй.

2. Төрийн өмчит аж ахуйн нэгжийн шинэчлэл, ялангуяа холимог өмчийн шинэчлэлийн хууль эрх зүйн үйлчилгээний зөвлөмж

1. Холимог шинэчлэлд "нэг асуудал, нэг хэлэлцүүлэг" зарчмыг баримталж, үйлчлүүлэгчдэд зориулсан шинэчлэлийн төлөвлөгөөг тусгайлан боловсруулах, төрийн өмчийн хувьцааны эрхийг журамлахад туслах

Холимог өмчийн шинэчлэлийн олон арга байдаг, жишээ нь хөрөнгө оруулалт хийх, хувьцаа солилцох, нийтээр бүртгүүлэх, хөрвөх чадвартай бонд гаргах, хувьцааны хөрөнгө оруулалтын сан байгуулах, өрийг хувьцаанд шилжүүлэх гэх мэт. Эдгээрийн зорилго нь төрийн өмчит компаниудад хувийн хөрөнгө оруулалтыг оруулж, төрийн өмчит компаниудыг олон талт хувьцаа эзэмшигчтэй болгох явдал юм. Одоогийн төрийн өмчит аж ахуйн нэгжийн холимог өмчийн шинэчлэлийн явцад өөр өөр өмчийн төрлийн хөрөнгө оруулалт нь хувьцааны эрх тэгш бус байдалтай, ялангуяа хувийн өмчийн талууд компанийн засаглалд төрийн өмчтэй эрх тэгш бус байдлыг үүсгэж байгаа нь гол асуудал юм. Үндсэндээ шинэчлэл дууссаны дараа улс төрийн чухал төрийн өмчит аж ахуйн нэгжүүдэд улсын бүрэн хяналтыг хадгалах, төрийн өмчит аж ахуйн нэгжийн стратегийн зорилго болон урт хугацааны тогтвортой үйл ажиллагааг хангах, шинэчлэлийн дараах үйл ажиллагаанд зорилгоосоо ихээхэн хазайх, улсын болон нийтийн ашиг сонирхолд хохирол учруулахыг сэргийлэх хэрэгтэй. Төрийн өмчийн бүрэн хяналт нь төр засгийн хэт оролцоог бий болгож, төрийн өмчит аж ахуйн нэгжийн зах зээлийн зарчмаар ажиллахад саад учруулж болзошгүй. Төрийн өмчийн хувьцааны эрхийг журамлахдаа төрийн өмчийн хувьцаа нь энгийн хувьцаатай адил үйл ажиллагааны эрх, энгийн асуудлын санал өгөх эрх, ашиг хуваарилах эрх, үлдэгдэл хөрөнгийн хуваарилах эрхтэй байхыг тодорхой зааж, тусгай хувьцааны эрх, тодорхой асуудалд татгалзах эрхийг хязгаарлах хэрэгтэй. Ингэснээр төрийн өмчийн хувьцааны абсолют эрх мэдлийг хязгаарлаж, төрийн өмчийн тодорхой салбарт хяналтыг хадгалах, улсын хяналт болон зах зээлийн үйл ажиллагааг зэрэгцүүлэн хэрэгжүүлэх, өмчлөл ба удирдлагыг салгах, төрийн өмчийн хөрөнгийн өсөлт, хадгалалтыг дэмжих эцсийн зорилгод хүрэх боломжтой.

2. Үйлчлүүлэгчдэд төрийн өмчит аж ахуйн нэгжийн шинэчлэлийн чухал асуудлын үнэлгээний тогтолцоог сайжруулахад туслах

Төрийн өмчит аж ахуйн нэгжийн шинэчлэл нь нарийн төвөгтэй, системтэй ажил бөгөөд ялангуяа холимог өмчийн шинэчлэл, томоохон гадаад хөрөнгө оруулалтын төслүүд зэрэг чухал шийдвэрүүд нь шинжлэх ухаанч, боломжийн байдлыг урьдчилан үнэлэх, хэрэгжилтийг дунд хугацаанд хянах, үр дүн болон нийгмийн нөлөөг дараа нь үнэлэх, холбогдох шийдвэрүүдийг цаг тухайд нь өөрчлөх, сайжруулах шаардлагатай. Гуравдагч этгээдийн үнэлгээ гэдэг нь бодлого боловсруулагч, хэрэгжүүлэгч болон шийдвэрийн объектуудаас хараат бус байгууллага, байгууллагаар шинжлэх ухаанч, системтэй, журамтай үнэлгээний аргыг ашиглан чухал шийдвэрийн хэрэгжилтийн өмнөх, дунд, дараах үе шат, үе шатыг иж бүрэн үнэлж, үнэлгээний тайланг засгийн газрын шийдвэр гаргахад ашиглахыг хэлнэ.

3. Үйлчлүүлэгчдэд холимог өмчийн шинэчлэлийг багтаасан төрийн өмчийн хөрөнгө оруулалтын төслүүдийн хяналт, үр дүнгийн үнэлгээний тогтолцоог сайжруулахад туслах

Сүүлийн жилүүдэд төрийн өмчийн шинэчлэлийн чухал гарц болсон холимог өмчийн шинэчлэл идэвхтэй явагдаж байгаа ч тодорхой үр дүнд хүрээгүй, практикт дараах асуудлууд гарч байна: Нэгдүгээрт, холимог шинэчлэлийг буруу ойлгож, зөвхөн хөрөнгө оруулалтад анхаарч, шинэчлэл хийхгүй, бүр "хуурамч холимог шинэчлэл" хийж байна. Хоёрдугаарт, холимог хөрөнгийн бодлого тодорхой бус, санхүүгийн хөрөнгө оруулагчдыг ихэвчлэн оруулж, стратегийн хөрөнгө оруулагчдыг цөөн оруулж, үйлдвэрлэлийн уялдаа холбоог хангах нь ховор байна. Гуравдугаарт, хуулийн этгээдийн засаглал болон зах зээлийн зарчмаар ажиллах механизмын шинэчлэл гүнзгий биш байна.

Холимог өмчийн шинэчлэлийг багтаасан төрийн өмчийн хөрөнгө оруулалтын төслүүдийн хяналт, үр дүнгийн үнэлгээний тогтолцоог бий болгож, шинэчлэлийн хэрэгжилтийг хянах, үр дүнг үнэлэх, төрийн эдийн засгийн өрсөлдөх чадвар, инноваци, хяналт, нөлөөлөл, эрсдэл даах чадварыг сайжруулах нь төрийн өмчийн шинэчлэлийн зорилт бөгөөд "төрийн өмчийн хяналт"-ын асуудлыг шийдвэрлэх, "хуурамч холимог шинэчлэл" зэрэг асуудлыг арилгах, төрийн өмчийн шинэчлэлийг бодитой болгох, ялангуяа "механизм шинэчлэл"-д анхаарах хэрэгтэй.

4. Үйлчлүүлэгчдэд төрийн өмчит аж ахуйн нэгжийн мэргэжлийн менежерийн сонгон шалгаруулалт, хяналтын тогтолцоог сайжруулахад туслах

Төрийн өмчит аж ахуйн нэгжийн менежерийн хугацаатай гэрээний удирдлагыг орон нутгийн хууль тогтоомжид нэвтрүүлэхийг судлах. Ажилд авах, хугацааг удирдах, гэрээний зорилгыг шинжлэх ухаанч тогтоох, цалин хөлсийг хатуу гүйцэтгэх, хатуу үнэлгээ, гарах журмыг үндсэн зарчмаар тогтоож, холбогдох дэмжих тогтолцоог боловсруулж, аж ахуйн нэгжийн удирдлагын журам, үнэлгээний журам, хяналтын журам зэрэг тогтолцоог бий болгох. Зах зээлийн зарчмаар хүнийг сонгон шалгаруулах, цалин хөлс хуваарилах тогтолцоог байгуулах.

5. Аж ахуйн нэгжийн онцлогт тохируулан, үйлчлүүлэгчдэд төрийн өмчийн холимог өмчийн шинэчлэлийн дараах аж ахуйн нэгжийн ялгаатай хяналтын тогтолцоог судлахад туслах

Төв засаг холимог шинэчлэлийг ангилж, үе шаттайгаар үргэлжлүүлэхийг онцолж байгаа тул төрийн өмчийн холимог шинэчлэлийг "хөрөнгө оруулалтаас" "механизм шинэчлэл рүү" шилжүүлэх, хяналтын шинэ тогтолцоог шинэлэг болгох, хэт "захиргааны", "байгууллагын" хяналтаас зайлсхийх, "зөвхөн хөрөнгө оруулж, хяналт тавихгүй" байдлыг арилгах, төрийн өмчийн хяналтын хэтрэлт, дутагдал, алдааг шийдвэрлэх хэрэгтэй. Төрийн өмчийн хувьцаа эзэмшигч ба холимог өмчийн аж ахуйн нэгжийн эрх, үүргийн хил хязгаарыг шинжлэх ухаанч тодорхойлж, ялгаатай хяналтын загварыг бий болгож, хувьцааны харилцаанд тулгуурласан, захирлуудыг томилох замаар засаглалын хяналтыг хэрэгжүүлж, илүү уян хатан, үр дүнтэй хяналтын тогтолцоог судалж, төрийн өмчит аж ахуйн нэгжийн эрх хэрэгжүүлэх чадварыг баталгаажуулж, холимог шинэчлэлийн аж ахуйн нэгжийн тогтолцоо, механизмыг уян хатан болгох хэрэгтэй.