Гэмт хэргийн нийцэл талаас байгууллагын гэмт хэргийн өнөөгийн байдал судалгаа

Товч: Гэмт хэргийн нийцлийн тогтолцоо сүүлийн жилүүдэд манай улсын онолын хүрээ болон шүүхийн практикт аажмаар нэвтэрч, өргөн хүрээний анхаарал, хэлэлцүүлэг үүсгэж байна. Гэмт хэргийн нийцлийн утга агуулгын талаар зарим судлаачид ажилтнуудын гэмт хэргийн эрсдлийг урьдчилан сэргийлэх зорилгоор байгууллага өөрийн онцлогт тохируулан бүрэн хэмжээний эрүүгийн хууль тогтоомжийг баталж, хүлээн зөвшөөрч, урамшуулах арга хэмжээг хэлж байна гэж үздэг. Мөн зарим судлаачид гэмт хэргийн нийцлийг байгууллагын дотоод механизм гэж үзэж, байгууллагын гэмт хэргийн үйлдлийг цаг алдалгүй илрүүлж, урьдчилан сэргийлэх зорилготой гэж үздэг. Үүний дагуу манай улсын байгууллагын гэмт хэргийн онолыг дахин бүтээх, байгууллагын эрүүгийн хариуцлагын онолыг нэвтрүүлэх, байгууллагад бие даасан субъектив болон объектив үнэлгээний стандарт олгох шаардлагатай бөгөөд ингэснээр гэмт хэргийн нийцлийн тогтолцоог манай улсын эрүүгийн хуулийн хүрээнд илүү сайн шингээх зорилгод хүрнэ.

Түлхүүр үгс: Гэмт хэргийн нийцэл; Байгууллагын гэмт хэрэг; Судалгаа

Удиртгал

Гэмт хэргийн нийцэл нь хуульд заасан шийтгэл хөнгөрүүлэх эсвэл чөлөөлөх үндэслэл биш бөгөөд томоохон байгууллагын гэмт хэргийн хэрэгт байгууллага нийцлийн засвар хийж, шаардлага хангасан гэж тогтоогдсон ч энэ нь түүнийг хэрэгсэхгүй болгох үндэслэл болохгүй. Гэмт хэргийн нийцлийн тогтолцоог манай улсад нэвтрүүлэхдээ байгууллагын эрүүгийн хариуцлагыг шууд хасах үндэслэл болгох, байгууллагын гэмт хэргийн онолыг дахин бүтээж, гэмт хэргийн нийцлийн тогтолцоог манай улсын эрүүгийн хуулийн онолд шингээх ёстой.

Нэг. Гэмт хэргийн нийцлийн тогтолцооны чухал ач холбогдол

(1) Эрсдлийн нийгмийн нөхцөлд эрх ашгийг хамгаалах болон эрүүгийн хуулийн хүлээцтэй байх зарчмыг тэнцвэржүүлэх

Нийгмийг илүү сайн хамгаалахын тулд эрүүгийн хууль цаг үеийн шаардлагад нийцэн хууль зүйн хязгаарлалтын хүрээг ихээхэн өргөтгөж, гэмт хэрэгт тооцох босгыг бууруулж, эрүүгийн хууль нийгмийн амьдрал дахь хууль бус үйлдэлд идэвхтэй хандаж байна. Үүний улмаас эрүүгийн хууль одоогийн байдлаар хэт идэвхтэй, урьдчилсан байдалтай байгаа эсэх, эрүүгийн хуулийн хүлээцтэй байх зарчмыг зөрчиж байгаа эсэх талаар эргэлзээ үүсэж байна. Харин гэмт хэргийн нийцлийн тогтолцоог нэвтрүүлэх нь энэ идэвхтэй эрүүгийн хуулийн хандлагыг зөөлрүүлэх, эрх ашгийг хамгаалах болон эрүүгийн хуулийн хүлээцтэй байх зарчмыг үр дүнтэй тэнцвэржүүлэхэд тусална. Учир нь гэмт хэргийн нийцлийн тогтолцоо нь зөрчлийг бууруулах үр дүнтэй арга хэмжээ болж, шүүхийн уян хатан байдлын чиг хандлагад нийцэж байна.

(2) Байгууллагын үйл ажиллагааны эрсдлийг бууруулах, байгууллагад шударга бус хариуцлага хүлээлгэхээс зайлсхийх

Эрсдэл нь байгууллагын үйл ажиллагааны удирдлагатай салшгүй холбоотой бөгөөд байгууллага хөгжих явцад янз бүрийн эрсдэл тулгардаг. Эрсдэл нь байгууллагын үйл ажиллагаанд хүндрэл учруулдаг ч байгууллага зохистой арга хэмжээ авч чадвал эрсдлийг үр дүнтэй тойрч гарах боломжтой бөгөөд хамгийн чухал нь гэмт хэргийн эрүүгийн эрсдлийг тойрч гарах явдал юм. Гэмт хэргийн нийцлийн төлөвлөгөөг үр дүнтэй хэрэгжүүлэх нь байгууллагын хариуцлага болон хувь хүний хариуцлагыг зөв ялгаж, байгууллага нь гэмт хэрэгт холбогдоогүйг нотлох баримт болж, гэмт хэргээс чөлөөлөгдөх зорилгод хүрнэ. Гэмт хэргийн нийцлийн тогтолцоог нэвтрүүлэх нь байгууллагыг дотоод гишүүдийн хууль бус үйлдлийн төлөө хариуцлага хүлээхээс хамгаалж, байгууллагын амьдрах орон зайг өргөжүүлж, манай улсын нийгмийн социалист зах зээлийн эдийн засгийн тогтвортой үйл ажиллагааг хангана.

(3) Гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэх үүрэг гүйцэтгэх

Байгууллагын гэмт хэрэг ихэвчлэн эдийн засаг, техникийн төрлийн гэмт хэрэг байдаг бөгөөд байгууллагын гэмт хэрэг улам бүр нарийн төвөгтэй, өндөр нарийвчлалтай болж байна. Гаднаас илрүүлэх, зогсоох нь өдрөөс өдөрт өртөг, хүндрэл нэмэгдэж байгаа тул хяналтын байгууллагын шалгалтын чадвар өндөр байх шаардлагатай. Үүний зэрэгцээ улс, нийгэм, хохирогч, гэмт этгээд гээд бүгдэд гэмт хэрэг гарах, эрүүгийн хууль, шийтгэл хэрэглэх нь хохирол учруулдаг. Тиймээс хохирлыг дараа нь шийтгэхээс илүү урьдчилан сэргийлэхэд анхаарах нь зүйтэй бөгөөд хуульд хүндэтгэлтэй хандаж, дүрэм журмыг дагах дадлыг төлөвшүүлэх нь чухал. Гэмт хэргийн нийцлийн тогтолцоог нэвтрүүлснээр байгууллага өөрөө хяналт тавих нарийн системийг бий болгож, энэ нь орчин үеийн засаглалын шилдэг арга юм.

Хоёр. Гэмт хэргийн нийцлийн талаас манай улсын байгууллагын гэмт хэргийн онолыг дахин бүтээх

(1) Гэмт хэргийн нийцлийн тогтолцоог байгууллагын гэмт хэрэгт нэвтрүүлэх бэрхшээл

Энэхүү өгүүлэл нь гэмт хэргийн нийцлийн шаардлагыг судалж, манай улсын эрүүгийн хуулийн тогтолцоонд нэвтрүүлэх нь ирээдүйн хөгжлийн чиглэл гэж дүгнэж байна. Өгүүлэл нь гэмт хэргийн нийцлийн тогтолцоог байгууллага нь бүрдүүлэх шаардлагыг үнэлэх шалгуур болгон ашиглахыг дэмжиж, байгууллага үр дүнтэй гэмт хэргийн нийцлийн төлөвлөгөө боловсруулж хэрэгжүүлсэн бол эрүүгийн хариуцлага хүлээх эрсдлийг ихээхэн бууруулж чадна гэж үзэж байна. Гэмт хэргийн нийцлийн тогтолцоог нэвтрүүлэхийн тулд энэ тогтолцоог манай улсын байгууллагын гэмт хэргийн онолын системд шингээх шаардлагатай бөгөөд үүний тулд гэмт хэргийн нийцлийн тогтолцоо болон манай улсын уламжлалт байгууллагын гэмт хэргийн эрүүгийн хариуцлагын онолын хоорондох зөрчлийг шийдэх ёстой. Манай улсын эрүүгийн хууль байгууллагын гэмт хэргийг тогтоохдоо ихэвчлэн байгууллагын дээд удирдлагын санаа бодол, үйлдлээр байгууллагын субъектив болон объектив хууль бус байдлыг тодорхойлдог бөгөөд энэ нь гэмт хэрэгт хариуцлага хүлээх зарчмыг зөрчиж байна. Хэрэв манай улсын байгууллагын гэмт хэргийн онолд байгууллагын бие даасан эрх зүйн статустай болох зохион байгуулалтын хариуцлагын онолыг нэвтрүүлбэл гэмт хэргийн нийцлийн тогтолцоотой нийцэх боломжтой болно. Дараах өгүүлэл нь байгууллагын гэмт хэргийн тогтоолттой холбоотой хэд хэдэн онолыг авч үзэж, зохион байгуулалтын хариуцлагын онолыг бусад онолоос давуу талтай болохыг нотолж, хэрхэн гэмт хэргийн нийцлийн тогтолцоотой уялдуулах талаар тайлбарлана.

(2) Орлуулах хариуцлагын онол

Энэхүү онол анх 1908 онд Нью-Йорк дахь Төв болон Хадсон голын төмөр замын компани АНУ-ын эсрэг хэрэгт гарч ирсэн бөгөөд энэ хэрэгт хуулийн этгээдийн эрх бүхий төлөөлөгчийн санаа бодол нь хуулийн этгээдийн санаа бодлыг төлөөлж чаддаг гэж үзсэн бөгөөд байгууллагад бие даасан эрх зүйн хувь хүн байхгүй гэж үзсэн. Энэ үзлийг дэмжигч судлаачид байгууллага дотоодын ажилтнуудын үйлдлийг хянах үүрэгтэй гэж үздэг бөгөөд хоёр нь нэгэн зүйлийн хоёр тал бөгөөд байгууллагын гишүүдийн санаа бодол нь байгууллагын санаа бодлыг төлөөлдөг тул байгууллага дотоод ажилтнуудын үйлдлийн хариуцлагыг хүлээх ёстой гэж үздэг. Гэвч орлуулах хариуцлагын тогтолцоонд дараах асуудлууд бий: Нэгдүгээрт, орлуулах хариуцлага нь онцгой төрлийн хариуцлага бөгөөд эцсийн хариуцагчийн субъектив бурууг үл харгалзан хариуцлага хүлээдэг бөгөөд энэ онцлог нь ихэвчлэн иргэний хуульд заагддаг. Харин эрүүгийн хууль нь гэм буруугийн зарчмыг баримталж, гэмт хэрэг үйлдэхэд субъектив буруу шаарддаг бөгөөд субъектив буруугүй этгээдэд эрүүгийн шийтгэл оногдуулах боломжгүй тул орлуулах хариуцлага эрүүгийн хуульд орон зайгүй. Хоёрдугаарт, орлуулах хариуцлага нь байгууллага дотоодын ажилтнуудын үйлдлийн төлөө шударга бус эрүүгийн хариуцлага хүлээхэд хүргэж, мөн байгууллагын хариуцлагыг тогтоох орон зайг сулруулж болзошгүй. Учир нь орлуулах хариуцлагын гол санаа нь байгууллага дотоодын ажилтнуудын субъектив санаа бодол, объектив үйлдлийг байгууллагад хамааруулдаг боловч үнэндээ зөвхөн дунд болон дээд шатны удирдлагын санаа бодол, үйлдэл нь байгууллагад хамааралтай байдаг тул энэ нь томоохон, нарийн хуваарилалттай байгууллагуудыг эрүүгийн хариуцлагаас зайлсхийх боломж олгодог. Үүний улмаас Орлуулах хариуцлагын тогтолцоонд зөвхөн жижиг байгууллагууд дотоод ажилтнуудын үйлдлийн төлөө хариуцлага хүлээдэг нөхцөл байдал үүсдэг.

(3) Байгууллагын зохион байгуулалтын шийдвэрийн онол

Дээр дурдсан байгалийн хүний санааг нэгжид тулган хүлээлгэхээс ялгаатай нь, энэ үзэл нь нэгж нь бие даасан хувь хүнтэй гэж үздэг бөгөөд нэгж өөрөө нэг бүтэн байдлаар эрүүгийн хариуцлага хүлээдэг. Энэ үзэл нь орлох хариуцлагын онолоос илт ахиц дэвшилтэй бөгөөд хувь хүнжүүлсэн нийгмийн системийн хариуцлагын онол нь нэгж нь бие даасан хувь хүнтэй гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөг, нэгж нь дотоод гишүүдийн гэмт хэргийн үйлдлийн орлох хариуцлагын хэрэгсэл биш, харин өөрийн байгууллагын нарийн төвөгтэй байдлаас шалтгаалан бие даан эрүүгийн хариуцлага хүлээдэг. Гэсэн хэдий ч энэ үзэл нь гаднаасаа нэгжийн бие даасан байдлыг хүлээн зөвшөөрсөн мэт боловч нэгжийн санаа болон нэгжийн гадаад үйлдлийг тодорхойлохдоо нэгжийн гишүүдийн санаа, үйлдлийг ашигладаг тул нэгжийн хувь хүний бие даасан байдлыг бүрэн хэрэгжүүлдэггүй. Нэгжийн гишүүдийн нэгжид харьяалагдах байдал нь нэгж дотор гишүүдийн ажлын явц нь нэгжээс олгосон бодит материаллаг нөхцөлд тулгуурладаг, нэгжийн гишүүдийн албан үүргийн санаа нь нэгж доторх албан тушаалаар тодорхойлогддог. Нэгжийн гишүүдийн бие даасан байдал нь гишүүд хууль ёсоор нэгжээс бие даасан субъект эрхтэй байдагт илэрдэг бөгөөд энэ үзэлд нэгж ба нэгжийн гишүүд хамтарсан гэмт хэрэг үйлдсэн гэж үздэг. Ирээдүйд эрүүгийн нийцлийн тогтолцоог нэвтрүүлэх шаардлагатай бол эхлээд нэгжид бие даасан субъект эрх олгох ёстой, нэгжийн дээд удирдлагын санаа болон гадаад үйлдлийг нэгжийн гэмт хэргийг тогтоох үндэслэл болгон нэг мөрөөр ашиглаж болохгүй. Үүний тулд байгууллагын эрүүгийн хариуцлагын онолыг нэгжийн гэмт хэргийг тогтоох онолын үндэс болгон ашиглах шаардлагатай бөгөөд ингэснээр эрүүгийн нийцлийн тогтолцоо байгууллагын хариуцлагын онол дор өөрийн үүргээ бүрэн гүйцэтгэх боломжтой болно.

Хувь хүнжүүлсэн нийгмийн системийн хариуцлагын онолын дараа гарч ирсэн нэгжийн төрөлхийн гэмт хэргийн үзэл нь "байгууллагын эрүүгийн хариуцлагын онол" юм. Энэ үзэл нь орчин үеийн нийгэмд нэгж нь уламжлалт утгаараа хүн эсвэл эд зүйлийн цуглуулга биш, харин дотоод үйл ажиллагааны механизмтай бөгөөд бизнесийн хүрээ, бодлого, урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ, ашиг олох зорилго, байгууллагын бүтэц зэрэг хүчин зүйлсээр дамжуулан гишүүд болох байгалийн хүмүүсийн онцлогийг алдагдуулж, зөвхөн нэгжийн үйл ажиллагааны явцад өчүүхэн хэсэг болох байгууллага гэж үздэг. Байгууллагад нэгжийн гишүүд ба нэгж хооронд харилцан үйлчлэл байдаг: нэг талаас, нэгжийн гишүүд нэгжийг хэрэгсэл болгон ашиглаж, бизнесийн үйл ажиллагааг удирдан, өөрийн хувийн зорилгод (гэмт хэргийн зорилгыг оролцуулан) хүрэх боломжтой; нөгөө талаас, нэгжийн доторх гишүүд үйлдэл, бодолдоо нэгжийн нийт зорилго, бодлого зэргийн нөлөөнд орох шаардлагатай байдаг. Иймээс нэгжийн гэмт хэрэг нь нэгжийн байгууллагын систем, зорилго болон бүрэлдэхүүн гишүүдийн нийлмэл үр дагавар юм.

Дүгнэлт

Дээрхээс үзэхэд, эрүүгийн нийцлийн тогтолцоог нэвтрүүлэх нь өнөөгийн эрсдэлтэй нийгмийн нөхцөлд сайн хууль эрх зүйн ашиг сонирхол болон хүний эрхийг хамгаалах зорилтыг хэрэгжүүлэхэд тусалдаг бөгөөд аж ахуйн нэгжүүдийг хэт их зохисгүй эрүүгийн хариуцлага хүлээхээс сэргийлж, өнгөрсөн үеийн шийтгэлийн сөрөг урьдчилан сэргийлэлтийг идэвхтэй ерөнхий урьдчилан сэргийлэлтийн чиглэлд шилжүүлдэг. Үүний зэрэгцээ, улсын ба аж ахуйн нэгжийн хоёр талт хамтын удирдлагын загварыг хэрэгжүүлснээр улсын хууль бус гэмт хэргийг таслан зогсоох ачааллыг хөнгөвчилж, гэмт хэргийн үүсэл гаралтыг үндсээр нь аль болох их хэмжээгээр таслан зогсоодог нь эрүүгийн нийцлийн тогтолцоог нэвтрүүлэх үнэ цэнэ юм. Эрүүгийн нийцлийн тогтолцоог илүү сайн Монголын эрүүгийн эрх зүйн онолтой уялдуулахын тулд энэхүү нийтлэл нь үүнийг нэгжийн гэмт хэргээс чөлөөлөх үндэслэл болгон ашиглахыг дэмжиж, байгууллагын хариуцлагын онолд тулгуурласан нэгжийн гэмт хэргийн бие даасан субъектив ба объектив тогтоох стандартуудыг бий болгож, эрүүгийн нийцлийн төлөвлөгөө боловсруулах, хэрэгжүүлэх замаар нэгжийн субъектив санаа, объектив үйлдлийг тогтоож, бүрэлдэхүүн хэсгийн шаардлагад нийцсэнээр нэгжийн эрүүгийн хариуцлагыг үгүйсгэдэг. Иймээс эрүүгийн нийцлийг Монголд нутагшуулах нь нэгжийн хариуцлагын бие даасан байдлыг тогтоох замаар хэрэгжих ёстой.

Эх сурвалж:

[1] Пэн Синьюэ. Эрүүгийн нийцлийн хүрээнд нэгжийн хариуцагчийн гэм буруугүй болох логик ба зам[J/OL]. Бээжингийн цагдаагийн академийн сэтгүүл:1-18[2023-03-20].

[2] Чэнь Жуйхуа. Нийцлийн холбогдлын онол — аж ахуйн нэгжийн хариуцагчдыг нийцлийн хувьд уян хатан хандах шударга ёсны асуудал[J]. Эрх зүйн форум, 2023(02):5-15.

[3] Мао Линлин. Аж ахуйн нэгжийн нийцлийн нутгийн өөрчлөлт — аж ахуйн нэгжийн эрүүгийн нийцлээс аж ахуйн нэгжийн "том нийцлийн" систем хүртэл[J/OL]. Шанхайн эрх зүйн академийн сэтгүүл (Хууль эрх зүйн цуврал):1-17[2023-03-20].

[4] Жуан Айфань. Эрүүгийн нийцлийн тогтолцоо уламжлалт нэгжийн гэмт хэргийн онолд үзүүлэх нөлөө[J/OL]. Жя Синь академийн сэтгүүл:1-5[2023-03-20].